خانه‌های متعدد تاریخی با  دوره‌های مختلف تاریخی گویای این قدمت تاریخ تمدن در یزد است  که هر از گاهی قدیمی‌ ترین خانه تاریخی یزد در آستانه تخریب کامل قرار گرفته است.بیشتر خانه‌های تاریخی استان یزد مربوط به دوران قاجار است اما در این بین در برخی مناطق نظیر ندوشن خانه‌هایی متعلق به عصر صفوی نیز مشاهده می‌ شود. علاوه بر قدمت تاریخی خانه ها آنچه به آنها رونق بخشیده، معماری منحصر به‌ فرد یزد است که امروز با وجود گذشت صدها سال از قدمت برخی خانه‌ها، همواره زیبایی های خانه های تاریخی از جمله دیوارهای گلی و بلند، پنجره های گره چینی شده با شیشه های رنگی، حوض‌ های کم عمق و طویل، آب انبارهای خنک، بادگیرهای سر به فلک کشیده و ... چشم نوازی می کند. آنچه جذابیت این خانه ها را دو چندان کرده است، قرار گرفتن حیات خانه ها در دل بناست به نحوی که اتاقهای سه دری و پنج دری در بیشتر این خانه ها دور تا دور قرار گرفته و حیاط با حوضی فیروزه ای رنگ همچون نگینی در میان خانه های تاریخی خودنمایی می کند.اما این روزها درب خانه های قدیمی یزد که گشوده می شود، دیگر خبری از حوض فیروزه ای و درختان نارنج و گلدانهای شمعدانی و اتاقهای پنج دری و شیشه های ریز رنگی نیست و غباری از فراموشی روی همه آنها را گرفته است.

برای نمونه ،خانه تاریخی ابریشمی یزد با دوره قدمت قاجاریه  یکی از بی نظیرترین خانه های تاریخی است که در خيابان قيام و در  محله تاریخی  لب خندق واقع شده است.  

ورودي اين بنا در جهت جنوب و به صورت يک ايوان با پوشش سقف ضربي باقوس جناغي بنا شده  که ساخت و ساز آن داراي دو بخش زيرزمين و همکف است که در جهات غرب، جنوب، شمال و قسمتي ازبخش شرقي به چشم مي‌خورد .

از ويژگي‌هاي اين بنا اتاق‌هاي سه دري درضلع شمالي و غربي، ايوان و نارنجستان درضلع جنوبي است. مطبخ و چاه چهل گز نيز درجهت شرقي بنا احداث شده که در ورودي مطبخ ازحياط و دسترسي به چاه چهل گز نيز از طريق ورودي داخل هشتي امكانپذير می باشد.

 پاياب بنا در جهت شمال و در زاويه تلاقي ضلع شرقي و شمالي قرار داردکه پوشش سقف در اين بنا نيز به صورت ضربي با قوس‌هاي هلالي و جناغي، طاق و تويزه و خنچه پوش اجراگرديده است.

خانه تاریخی ابریشمی یزد همچنین داراي تزئيناتي به صورت دم گيري و گچبري است و مهمترين اين تزئينات در سقف هشتي اجراشده است. اين خانه  از اندک خانه‌هاي يزد محسوب مي شود که داراي گودال باغچه می باشد.

اين بنای تاریخی که به شماره 29446 مورخ 9/9/89 در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده ، حدود 5 سال قبل مورد تعرض مالک قبلي واقع شد که بخشي از آن نيز مورد تخريب قرار گرفت، اما در همان زمان سازمان ميراث فرهنگي و گردشگری استان یزد  جلوي تخريب بيشتر خانه را گرفت و مالک را راهي دادگاه کرد، اما اوایل امسال  این خانه تاریخی با داشتن 2100 متر مربع مساحت با 10 قطعه 200 متري قطعه بندي شد تا به فروش برسد.

البته  تعرض به خانه تاریخی ابریشمی یزد پایانی ندارد، به طوریکه در روزهای اخیر مالک جديد با اين بهانه که مجوز سازمان ميراث فرهنگي و گردشگری استان یزد  را دارد، با لودر اقدام به تخريب اين خانه تاريخي کرده بود که با حضوربه موقع  دوستداران ميراث فرهنگي و در نهايت يگان پاسداران ميراث فرهنگي يزد، فعاليت لودر متوقف و راهي پارکينگ شد.

گفتنی است غیر از بناها و مساجد قدیمی، 140 خانه ثبت شده در فهرست آثار ملی در بافت قدیم یزد وجود دارد.

درحالیکه این روزها دوستداران میراث فرهنگی استان یزد انتظار دارند که ثبت جهانی بافت تاریخی این شهر هرچه زودتر در یونسکو مطرح و پیگیری شود ،اظهارات  و شواهد نشان می دهد که عزمی جدی از سوی مسئولین صورت نمی گیرد. تعرض به آثار تاریخی و در خطر انداختن اماکن تاریخی این استان شاید کوچکترین مسئله در این حوزه است که نشان می دهد علرغم پیگیری دوستداران میراث فرهنگی ،ابنیه ها و آثارتاریخی یزد در حاشیه های این شهر در حال مفقود شدن است.

1.چه کسی باور می کند که وقتی قول مساعد یکی از بالاترین مقام های اجرایی مبنی بر برداشتن میله سفید رنگ میدان امیرچخماق قریب به 9ماه بر زمین مانده ،باید دست بردامن چه کسی شد؟رسانه هایی را سراغ دارم که بارها متذکر شدن که این میله بلند سفید رنگ باعث مخدوش شدن تکیه امیرچخماق شده و حتی از دور هر بازدیدکننده احساس می کند که یک شبه این مجموعه بی نظیر تاریخی سه مناره شده است.همچنین اخیرا ترک های این مجموعه همراه با ساخت یک مجتمع تجاری درهمجواری میدان تاریخی امیرچخماق یزد باعث نگرانی های دوستداران میراث فرهنگی در این شهر شده است.ترافیک منحصر به فرد و از همه مهتر به خطرانداختن حریم تاریخی مجموعه تاریخی امیرچخماق وتعرض به آن، نگرانی ها ودل مشغولی هایی است که دوستداران میراث فرهنگی براین اعتقادند که با راه اندازی این مجتمع برای مجموعه امیرچخماق به پیش خواهدآمد.  

2.خوش به حال امیرچخماق که 9ماه است دچار این سختی شده است.دربکرترین بافت تاریخی یزد الان 15سال است که ساخت یک کتابخانه با طبقات اضافی باعث شده که یزد از جهانی شدن به دورماند.مانده ام که چطور دوستان بارها اعلام می نمایند که در کمیسیون ماده 5تاکید بر تعدیل طبقات  این کتابخانه شده اما وقتی به طور تصادفی از کنارآن عبور میکنی ،نه تنها طبقه ای تعدیل نشده، بلکه  با چهار چشم دیگه میخکوب می شوی که حتی برادامه ساخت و سازآن درحال فزونی است.اما جالب تر اینکه که هریک از نهادهای مسئول خود را بی تقصیر می داند و می گویند مشکل از دیگری است.آخه کجای دنیا اینطور مسئولین همدیگر را مقصر می کنند و بعدبر سر یک پروژه که بر حذف و تعدیل آن صورتجلسه ای بارها و بارها تهیه شده ،نادیده می نگرند و برعکس آن عمل می نمایند.حالا ازهمه بدتر اینکه ، ساخت یک بیمارستان هشت طبقه آنهم نزدیک به بافت تاریخی با فاصله حدودا 200متری به بافت تاریخی ،حريم منظري این بافت را در هم ريخته است.پس دراین مورد هشت طبقه ای این بیمارستان در بافت تاریخی چه باید گفت؟

3.به این خبر توجه کنید و بگویید چه باید کرد؟" حمام پشت باغ يزد (گرمابه فقيه خراساني )که يکي از آثار تاريخي دوره قاجاراست وبه شماره 6554 به ثبت آثار ملي رسيده ،اين روزها به زباله داني و محل تجمع معتادان تبديل شده و باعث نارضايتي شديد اهالي محل است ."

خوب حال بگوببد چه باید کرد؟اگرمی گویید اطلاع رسانی باید درپاسخ بگویم دوستان رسانه ای از لحاظ خبر و حتی گزارش تصویری از این موضوع ،خود را به آب و آتش زدند و دیگر حرفشان و حتی خبرشان خریداری ندارد،چه که انتشار اینگونه خبرها برای انها دیگر سوخته و آن اثرگذاری که دوستان من در کلاسهای روزنامه نگاری اموخته اند را ندارد،چون اگراثر داشت نماد مجسم تاریخ معاصر یزد هم  ( عمارت نواب یزد ) با شناسه ثبت ملی  روز به روز تخریب و جولانگاه معتادان نمی شد.

4.شاید خواندن این خبر تلخ تر باشد ،پس بخوانید؛ مسجد و حسينيه نقشين كه قدمت آن به دوران زنديه برمي‌گردد و در سال 84 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيد، از زمان ثبت آن در اين فهرست تاكنون توجهي به آن نشده است.برخي اهالي اين محل مي‌گويند، سازمان ميراث فرهنگي استان وشهرداری  20 سال است كه هيچ اقدامي براي خرابي‌ها و مشكلات اين حسينيه و مسجد نكرده و در واقع اين بناي ارزشمند را به حال خود رها كرده است. مسجد و حسينيه نقشين طي 20 سال گذشته در دايره كمبود اعتبارات نيز گرفتار شده است و مسوولان ميراث فرهنگي، نبود اعتبارات را عامل بي‌توجهي و عدم مرمت و بازسازي اين بناي تاريخي اعلام كرده‌اند.حتی مسئولین میراث براین باورند که مخالفت‌هاي گاه و بي‌گاه اهالي يك منطقه براي بازسازي و مرمت آثار تاريخي، براي ميراث فرهنگي به يك معضل جدي تبديل شده است و انها نمی دانند که برای بازسازی ومرمت چقدر باید با هیات امناء یک مسجد ویا یک محله باید درگیر شد،پس بهتر اینکه آن اثرتاریخی در خفاء و مظلومیت خود بماند.

5.بخشی از برج و باروی قدیمی یزددرکنارامامزاده سیدگلسرخ كه در فهرست آثار ملی نیز ثبت شده ،به دلیل قرار گرفتن در محل پر رفت و آمد شهر به بیلبورد وتابلوی تبلیغاتی تبدیل شده است. این اثر دردوره دیلمیان -اتابکان در تاریخ ۱۴ آذر ۱۳۵۲ باشماره ثبت۹۵۶ به‌عنوان یکی از آثارملی ایران به ثبت رسیده است.بر روی این برج در طول سال آگهی های مختلفی قرار می گیرد، از جمله، آگهی ترحیم  آگهی سفرهای زیارتی، آگهی های مربوط به برخی از سازمان ها و ادارات دولتی و ... به هرحال يزد از معدود شهرهاي کشور است که با گذشت بيش از 10 قرن هنوز برج هاي و باروهاي معروف و خندق هاي تاريخي آن به جا مانده است. وقتی با دوستان میراث و شهرداری در این مورد سخن می گویم آنها هم در این قضیه عاجز مانده اند.چاره ای نیست ،نمی دانم دیگه چه باید کرد،ایا همچنان به ngoها و تشکلهای دوستدار میراث  فرهنگی در بحث آموزش و فرهنگسازی مردم این منطقه باید امیدوار بود یا نه ؟

6. قبرستان تاریخی روستای شواز در شهرستان تفت كه قدمت آن به پیش از اسلام برمی گردد، این روزها به دليل عدم محافظت در معرض تهدید جدی سارقان میراث فرهنگی قرارگرفته و در حال حاضر رو به تخريب كامل است، چرا كه بيشتر قبرهاي آن توسط افراد غيربومي كه به دنبال يافتن اشياي تاریخی در این منطقه بوده‌اند، تخليه شده است.كمی آن طرف‌تر از قبرستان، قلعه محكم و با عظمت روستای شواز كه كهن‌ترین قلعه یزد نيز به شمار مي‌رود بدون محافظ و مرمت به حال خود رها شده است. قلعه شواز كه مهم‌ترین قلعه كوهستانی و نمونه ارزشمند معماری این منطقه به شمار می‌آید، پس از گذشت سالیان دراز گرچه همچنان پابرجا مانده، اما به اعتقاد كارشناسان، در صورت مرمت و محافظت نشدن و ادامه اين روند، بزودي و به طور كامل تخريب خواهد شد.

7. دخمه زرتشتيان يزد از آنجا كه حكايت جالب و البته پررمز و رازي از آيين دفن مردگان در گذشته‌هاي دور را با خود به همراه دارد، براي بسياري از گردشگراني كه به استان يزد سفر مي‌كنند جذاب و جالب است، اما اين دخمه مي‌رود تا به تدريج و با تخريب كامل از فهرست آثار ديدني يزد خارج شود. امروزه اين دخمه‌ها كه يادآور آداب و رسوم فرهنگ و تمدن گذشته ماست، علاوه بر تخريب در معرض مشكلاتي همچون احاطه شدن به وسيله ساخت و سازهايي در حريم آن و تبديل شدن به پيست موتورسواري جوانان قرار دارد.

8. سرو ابرکوه، با 4000 سال قدمت دومین درخت کهنسال جهان و اورگانیسم زنده در روی زمین شناخته شده ، ولی این روزها با اندر مشکلاتی گیر افتاده  که دوستداران گردشگری و طبیعت را نگران خود ساخته است به طوریکه مسئول سازمان مردم نهاد حمایت از سرو ابرکوه می گوید: "شورای سرپرستی و مدیریت سرو ابرکوه که برای بررسی و رفع مشکلات سرو 4500 ساله ابرکوه تشکیل شده هنوز وارد کار اجرایی نشده است."سرو کهنسال ابرکوه به عنوان دیرزیست ترین موجود زنده دنیا مشکلات عدیده ای دارد که ظرف سالهای گذشته پیگیریهای بسیاری برای آن انجام شده اما این پیگیریها چندان مثمرثمر نبوده است. جاده موجود در مجاورت این درخت و تردد خودروها از مهمترین مشکلات این درخت کهنسال است.حتی حفاظت فیزیکی از این درخت نیز به هیچ وجه مطلوب نیست و هر فردی به راحتی به این درخت دسترسی دارد که این دسترسی طی سالهای گذشته آسیبهای زیادی به سرو کهنسال ابرکوه وارد کرده است.

9. شاید وقتی کتیبه تاریخی مسجد جامع یزد به سرقت رفت ،هیچکس  فکر نمی کرد که این مسجد تاریخی به این اندازه مورد توجه قرار گیرد .کتیبه به سرقت رفته، ارزشش به  همان اندازه بود که  نمی توان قیمتی برای آن تعیین نمود،به هر حال هرچند سارقان و کتیبه مذکوردر طول این یکسال اندی  پیدا نشدند امادر این طرف قضیه ،آنهم  در بدترین نوع شکلی که می شد جای این کتیبه با گچ پر شدتا بتواند چشم هربیننده را از نوع تعجب میخکوب به این نوع مرمت نماید.البته جای شکرش باقی است ،چه که اول این دیوار بی کتیبه  با مقوای سفید رنگ برای پیدا نشدن مورد لطف قرا گرفت و اما الان هم گچ سفید جایگزین این مقوا شده است .اینها که تازه مصائب و مشکلات مسجد جامع یزد نیست،قریب به یکسال است که داربست های فلزی که برای مرمت مناره های این مسجدروی زمین وهوا استواراست دل هرگردشگری که می خواهد با مناره های این مسجد عکسی به یاد گارهمراه به دیار خود ببرد از خود می رنجاند.البته  اين موضوع با سرقت رفتن 2 شيء تاريخي  در ابتدای سالجاری يكي از موزه‌هاي اين شهر ابعاد گسترده تري در سالجاری یافت.يك ظرف شيشه‌اي چند لايه مربوط به دوره مادها به ارزش تقريبي 800 هزار دلار و شيء دوم ظرف نمرودي به ارزشي معادل يك ميليون دلار در حالي به سرقت رفت كه اين موزه خصوصي همانند مسجد جامع يزد، فاقد امكانات لازم امنيتي بوده است.بنا بر اين گزارش، سارقان با شكستن قفل در موزه ميرزامحمد كاظميني واقع در محل امامزاده جعفر يزد، اين دو شيء بسيار ارزشمند را به سرقت برده‌اند.

به هرحال اين سرقت‌ها بنا به گفته دوستداران ميراث فرهنگي افزايش قابل توجهي به خود گرفته و اين امر بيشتر در روستاهاي تاريخي و به دور از چشم هر شاهد و جنجالي صورت مي‌گيرد.براي نمونه، در يكي از قديمي‌ترين مساجد تاريخي استان يزد در بخش ندوشن، كتب و اشياي گرانمايه‌اي نگهداري مي‌شد كه از آن جمله مي‌توان به تعدادي كتب تاريخي، كتيبه‌‌هاي قديمي و 700 ساله، در چوبي پرقدمت، منبر و... اشاره كرد، اما برخي از اين آثار هم‌اكنون موجود نيست و منابع موثق خبر از سرقت اين آثار داده‌اند.اما سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري استان، مشكل را مربوط به خود نمي‌داند و بر اين اعتقاد است كه نهادهاي ديگري همچون نيروي انتظامي و امنيتي در اين زمينه وظيفه‌اي بيشتر از اين سازمان دارند.

10.شهر یزد به  شهربادگیرها معروف است.از بادگيرهاي باغ دولت‌آباد، آب‌انبار كليميان، آب‌انبار شش بادگيري، هفت بادگيري عصر‌آباد و حسين‌آباد،‌ مي‌توان به عنوان شاخص‌ترين بادگير‌هاي يزد نام برد. اما متاسفانه برخي از اين بادگيرها در حال حاضر تخريب و برخي نيز در معرض آسيب قرار گرفته‌اند.به عنوان نمونه، منظر تنها آب‌انبار شش بادگير يزد كه 180 سال پيش در زمان قاجار ساخته شده و با شماره 1600 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده، به دليل نصب داربست در فضاي بين در ورودي آب انبار تا گنبد مخدوش شده است.آب‌انبار شش بادگير يزد به دليل داشتن 6 بادگير به اين نام معروف شده و هر 6 بادگير آن با توجه به شرايط اقليمي و جهت باد در منطقه به شكل هشت‌وجهي ساخته شده‌اند.اما اكنون چند سالي است كه فضاي بين در ورودي تا گنبد و بادگيرهاي اين آب‌انبار تاريخي براي برپايي چادر حسينيه استفاده مي‌شود. به همين دليل داربست‌هاي آهني سبز رنگي همواره براي نصب اين چادرها برپاست كه ديد بادگيرها را براي گردشگران نازيبا كرده است.همچنین تخريب سال گذشته بادگير و عمارت تاريخي خانه اميني در شهرستان تفت را هم مي‌توان نمونه ديگري از بي‌مهري به اين بناهاي تاريخي دانست.

11. قلعه تاریخی مهرپادین یکی از آثاربی نظیر و باستانی شهرستان مهریز این روزها در حالی به حال خود رها شده که بنا به گفته مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان یزد ،این قلعه به دلیل مالکیت چندگانه اهالی محل به درستی مرمت نشده است. قلعه تاریخی مهرپادین مابین جاده یزد ـ کرمان و خیابان انقلاب در قسمت ورودی زمین های کشاورزی این منطقه قراردارد. این قلعه  با شکوه و کم نظیر ، در تاریخ 7/7/81 به شماره 6143در فهرست آثار میراث فرهنگى کشور به ثبت رسیده ،ولی متاسفانه از زمان ثبت تا این روز مرمت مناسب به خود ندیده ،هرچند در سال هاى گذشته برخى اقدامات جزئى مرمتى و حفاظتى در بنا صورت گرفته  که با توجه به نیازهاى مرمتى و اهمیت بنا بسیار کم و ناچیز می باشد به طوریکه عدم حفاظت اصولی نیز باعث شده که  حتی برخی از مردم این منطقه هم  از اتاق های این قلعه جهت نگهداری از حیوانات خود استفاده نمایند.قلعه تاریخى مهرپادین از نمونه هاى بى نظیر قلعه هاى روستایى دشتى و جلگه اى است که تا چندى پیش فعال و مسکونى بوده و هر کدام از اهالى، مالک اتاقى بوده اند و جهت انبار کالا و محصولات کشاورزى و نگهدارى آذوقه و دام از آن استفاده مى کردند. البته این قلعه براى سکونت دائم نبوده و فقط در مواقعى که احساس خطر مى شد و حمله قریب الوقوع صورت مى گرفت، اهالى روستا را ترک مى کردند و با اموال با ارزش خود، روزهاى موقتى را درون قلعه سپرى مى کردند.

12. خانه تاريخي شمس كه در بخش بهمن از توابع شهرستان ابركوه يزد قرار دارد، به دستور بخشدار منطقه با لودر تخريب شد. اين اتفاق در حالي رخ داد كه اين خانه در سال 1387 به ثبت ملي رسيده بود.چند سال پيش نيز حياط مركزي اين خانه تاريخي بر اثر تعريض كوچه از بين رفته و فقط عمارت 2 طبقه اين بنا باقي مانده بود. اين بنا كه متعلق به دوره پهلوي است از خشت و گل ساخته و نماي اصلي آن هم با كاهگل و گچ تزيين شده بود.به هرحال هرچند يگان حفاظت ميراث فرهنگي نيز بلافاصله به محل اعزام شد تا مانع تخريب شود، اما متاسفانه اين تخريب به سرعت انجام شد و كاري از دست ميراث برنمي‌آمد.گفته می شود مسوولان بخش بهمن همراه با مردم اين محله قصد توسعه حسينيه‌اي را داشتند كه در همجواري خانه تاريخي شمس قرار دارد. البته مالكان اين خانه تاريخي نيز رضايت خود را در مورد تخريب خانه اعلام كرده بودند، ولي اگر مسوولان اين بخش يا حتي مردم اين محله با اداره ميراث فرهنگي تماس مي‌گرفتند به طور حتم راه حل‌هاي بهتري ارائه مي‌شد و كار به تخریب ختم نمي‌شد.

13. آسیاب تاریخی زنبیل یزد هم این روزها حال و روز خوشی ندارد،به طوریکه این اثر تاریخی  این روزها درانبوهی از نخاله های ساختمانی گزفتار شده است. آسیاب زنبیل مربوط به  دوره قاجار است که در تاریخ ۲۲ مرداد ۱۳۸۴ با شمارهٔ ثبت ۱۳۰۲۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.این آسیاب احتمالا دردوره سلطنت ناصرالدین شاه بنا شده که هم اکنون  وجود خرابه ای 500متری در میان ساختمان های مسكونی، نه تنها  بهداشت محیطی محل را از میان برده ، بلکه  فضای مناسبی را برای تكثیر و جولان حشرات موذی فراهم آورده است. از این گذشته، آسیاب زنبیل  بدل به پناهگاهی امن برای معتادان گشته تا در آن به استعمال مواد مخدر بپردازند و با پرسه زدن در كوچه های اطراف، امنیت روانی و اجتماعی ساكنان محله را مخدوش سازند. تخریب  و مورد تعرض قرار گرفتن این اثر تاریخی با وجود ارزش های منحصر به فردش، به گفته مردم منطقه از طی سالهای گذشته کلید خورده وحتی چند سال پیش که سازمان  میراث فرهنگی برای مرمت مراجعه نمود به غیر از مرمت نامناسب با آجرهای فشاری به تخریب دو چندان آن کمک نمود.

14. علرغم وعده های اعلام شده برای مرمت روستای تاریخی خرانق ، محوطه تاریخی این روستا در آستانه تخریب کامل قرار گرفته و از همه مهمتر، منارجنبان این روستا که کارشناسان حوزه میراث فرهنگی از آن به عنوان یک اثرمنحصربفرد یا د می نمایند نه تنها در ورطه فراموشی قرارگرفته ، بلکه در معرض فروپاشی است. بهرام رضايي مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان یزد چندی پیش طی گفتگویی با اشاره به اين‌كه طرح جامع اين روستاي تاريخي در حال تهيه است،اظهار كرد:" بازسازي مسجد جامع و بخصوص منار اين مسجد كه قدمت بسياري طولاني دارد،به بخش خصوصي واگذار شده است." وی افزوده بودکه" سرمايه‌گذار و بهره‌بردار آثار تاريخي اين روستا در تلاش است كه علاوه بر مسجد، حمام تاريخي و آسياب آبي خرانق را در سال جاري مرمت و بازسازي كند ولي باید بگویم كه مشكل جدي براي آثار تاريخي روستاي خرانق خالي از سكنه شدن و نبود يك متولي در روستاست." منارجنبان مسجد روستاي خرانق كه قدمت آن به دوره ساسانيان برمي گردد با شمارهٔ ثبت 2440 به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. این منار دارای سه طبقه و در ضلع شمالي مسجد جامع خرانق بر پا شده است.از اين مناره، كه مرتفع ترين بناي منطقه می باشد در قديم به عنوان فانوس خانه و برج ديده باني استفاده مي شد. اين منارجنبان ،در قسمت بالايي اش ساختاری چوبي داشته كه بر اثر زلزله و وزش باد كج شده و اهالي هم از بيم افتادن آن را بريده و پايين آورده اند. جنبیدن این مناره که به وضوح قابل مشاهده می باشد، مایه شگفتی بسیاری از گردشگران است به طوریکه این مناره از حیث معماری چیزی از منارجنبان اصفهان کم ندارد و شاهدان عینی براین اعتقادند که لرزش این منارجنبان از منارجنبان اصفهان به مراتب بیشتر می باشد.

15.بافت تاریخی یزد با مساحتی در حدود 800 هكتار را می توان گسترده ترین و اصولی ترین بافت تاریخ ایران دانست كه به عنوان دومین بافت خشتی دنیا و دست نخورده ترین بافت تاریخی كشور به شماره 15000 در فهرست ملی ثبت شده است ،ولی این استان  با بيش از 1550اثر تاريخي ثبت شده در فهرست ميراث ملي و خیل عظیمی از ابنیه ها وآثارتاریخی  ثبت‌ نشده، نتوانسته عملکرد مناسبی به لحاظ ثبت و تعيين حريم داشته باشد و به همین دلیل  حدود 2 درصد ميراث تاريخي داراي حرايم مصوب هستند.حالا می گویید برای رفع این همه موانع و سختی هایی که برای آثار تاریخی یزد وجود دارد،چه باید  کرد؟

ترک‌خوردن ارگ شیراز، تخت جمشید، دیوار موزه آذربایجان، سی‌وسه پل و پل تاریخی زمان‌خان کم بود، حالا دیواره پشتی مجموعه امیرچخماق یزد هم با ترکی ژرف، نگرانی دوستداران میراث فرهنگی را دو چندان کرده است.

به گزارش قانون، این مجموعه باارزش که نقطه تلاقی خیابان‌های اصلی شهر و یکی از پربازدیدترین آثار تاریخی یزد به شمار می‌رود، شامل: مسجد، تکیه، بقعه ستی فاطمه، بازارچه حاجی قنبر، آب انبار ستی فاطمه، نخل و آب انبار تکیه امیر چخماق است.
این مجموعه از آثار قرن نهم هجری است که امیر جلال‌الدین چخماق از سرداران و امرای شاهرخ تیموری، هنگامی که به حکومت یزد رسید با همکاری همسر خود ستی فاطمه خاتون برای آبادانی، شهر آن را بنیان نهاد.
ترک‌های موجود در این بنا که از نمای پشت یعنی از خیابان سلمان به طور واضح قابل مشاهده است، به قدری عمیق است که از فروپاشی تکیه امیرچخماق در آینده‌ای نه‌چندان دور در صورت عدم مرمت مناسب خبر می‌دهد.
البته آنگونه که روایت می‌شود حدود 60 سال پیش، در هنگام ایجاد خیابان قیام و میدان امیرچخماق، ترکی نسبتا بزرگ در سمت چپ میدان به صورت شیب از سوی مناره چپ به سمت غرفه‌ها ایجاد شد که در دوره‌های مختلف با ایجاد غلاف و شانه و راهکار دیگر از تخریب بنا آن جلوگیری گردید.
بنا به گفته فعالان حوزه میراث فرهنگی، در چند سال اخیر احداث کنارگذر، ایوان‌های جدید در این میدان تاریخی و از همه مهم‌تر عبور روزانه صدها وسایل نقلیه سبک وسنگین از کنار این بنای عظیم تاریخی، احتمال افزایش فاصله بین این ترک را بسیار بیشتر کرده است.

این نگرانی‌ها زمانی بیشتر می‌شود که بنا به گفته منابع محلی اخیرا یک شرکت خصوصی، در حال ساخت یک مجتمع تجاری در همجواری حریم این مجموعه تاریخی است. کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند با اتمام ساخت این مجتمع تجاری نه تنها حریم امیرچخماق مخدوش خواهد شد، بلکه این اقدام حتی باعث می‌شود که رفت‌وآمدهای وسایل نقلیه شدت بیشتری به خود بگیرد و لرزه‌های آن هم روند ایجاد و تمیق ترک‌ها را بیشتر کند.
برخی از کارشناسان با اعلام خطر در این خصوص تاکید کرده‌اند که در صورت افزایش فاصله ترک‌ها در این مجموعه تاریخی، تنها راه باقی مانده تخریب قسمتی از بنا و تزریق بتن خواهد بود.

البته آنچه گفته شد تنها بخش کوچکی از مصائب مجموعه تاریخی امیرچخماق است. یکی دیگر از مشکلات که به نوعی جلوه بصری این بنا را مخدوش کرده، نصب میله بلند و سفیدرنگ دوربین شورای تامین شهرستان یزد در آنجاست که این میله در وسط میدان و بدون در نظرگرفتن حریم و منظره این مجموعه تاریخی قرار گرفته است. بنا به گفته ساکنان مناطق اطراف این بنای تاریخی، میله مورد نظر حدود 10 روز قبل از تعطیلات نوروزی سال گذشته در وسط میدان امیرچخماق یزد و بدون توجه به حریم بصری این مجموعه تاریخی نصب شد. فضای نامناسب زیر بازارچه و وجود جگرکی‌ها، بازی فوتبال کودکان در کنار بنا و بسیاری مشکلات اساسی دیگر، همه و همه دست به دست هم داده که این بنای تاریخی را از نمای نزدیک به منظره نه چندان زیبایی برای گردشگران تبدیل کند.
گفتنی است مجموعه تاریخی امیرچخماق در سال 1330 هجری شمسی و با شماره 383 و مسجد امیر چخماق در سال 1341 با شماره مستقل 247 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند. همچنین این بناها و دیگر الحاقات به عنوان مجموعه امیرچخماق نیز با شماره 2416 به ثبت ملی رسیده‌است.

 کاروانسراها  در یزد به عنوان حلقه گمشده معماری ایرانی هستند که در گذشته بیشتر با به کاربری تجاری بنا شده اند و با توجه به موقعیت بازرگانی و تجاری یزد،  رشد و رونق خاصی داشته اند. برخی از کاروانسراهای یزد جزیی از بافت بازار بوده اند که « تاجر نشین » نام گرفته اند و به عنوان یک فضای تجاری مطرح بوده اند که از آن جمله می توان به کاروانسرای گلشن در بازار پنجه علی اشاره کرد.

کاروانسرا ی تاریخی گلشن یزد یکی از کارونسراهایی است که جزیی از بافت تاریخی  بازار شهریزد می باشد که از دوره قاجاریه تاکنون فعالیت بازاریان یزدی درآن رونق دوچندانی دارد.کاروانسرای تاریخی گلشن یزد با قدمت دروه قاجاریه به شماره 3805به ثبت آثارملی رسیده ودرحد فاصل دو مکان تاریخی بازار پنجعلی و میدان خان واقع شده است.

این کاروانسرا که تماماً از سنگ و آجرو حتی آجرهای خشتی  در دو طبقه ساخته شده ، دارای حجره هایی است که هنوز کاسبان و بازاریان یزدی در آن فعالیت دارند.دستمال یزدی و قالی عمده فعالیت افرادی است که در این حجره ها به خرید و فروش می پردازند.

برای رسیدن به کاروانسرای تاریخی گلشن دو راه پیش روی گردشگران برای نظاره آن  است.اول اینکه از میدان تاریخی خان که  شامل مدرسه، بازار و حمام است ورود پیدا کرد. اين ميدان وسيع و خوش طرح و سبک، از مکان‌هاى زيباى شهر يزد و يکى از آثار محمد تقى خان (متوفى در ۱۲۱۳) است. در چهار سوى ميدان، دکان‌هايى قرار دارد و  پيش روى آن‌‌ها سايبان راهرو گونه‌اى ساخته شده و سر در دکان‌ها هلالى شکل است. اين ميدان راهى به قيصريه و راهى به مسجد ريگ و بالاخره رسیدن به کاروانسرای گلشن دارد.

اما مسیر دوم قدم نهادن در بازارتاریخی  پنجعلی است ، زمانیکه وارد خیابان قیام می شوید در اواسط این خیابان بازار تاریخی پنجعلی قراردارد که  در اواسط همین بازار در روبروی حوزه علمیه برادران می توان به این کارونسرای زیبا  و تاریخی گلشن رسید.

البته این روزها کاروانسرای تاریخی گلشن یزد هر از گاهی  مورد تعرض جدی افرادی ناشناس قرار می گیرد.این تعرض ها در حالی صورت پذیرفته که بنا به گفته کسبه بازارپنجعلی ، معلوم نیست که به چه علت و توسط چه کسانی صورت می گیرد.

نگرانی حتی زمانی بیشتر می شود که آثارمربوط به این تعرض نیز هنوز از سوی متولیان میراث فرهنگی و شهرداری ناحیه تاریخی مورد بررسی و یا مرمت قرار نگرفته و این تخریب و تعرض هفته ها ست به حال خود رها شده است.

کسبه این بازار همچنین می گویند این کارونسرای تاریخی هرچند وقت یک بار توسط افرادی ناشناس مورد تعرض جدی قرار می گیرد.

محله کسنویه یزد از قدیمی تر ین محله های تاریخی شهر یزد به شمار می رود، تا جاییکه برخی از کارشناسان حوزه میراث فرهنگی براین اعتقادند که اولین بنای خشت خام در محله کسنویه بنا گذاشته شده است.اما آنچکه در حال حاضر از ابنیه ها و آثار تاریخی در این محله قدیمی به چشم می آید آثاری است که از دوره صفویه باقی مانده ، ولی همین آثار هم این روزها نیازمند دلسوزانه متولیان و مرمت مناسب است که متاسفانه در کثرت آثار تاریخی شهر یزد مغفول مانده اند.

حسینیه کسنویه مربوط به دوره صفویه که باشماره ثبت۱۹۸۸۹ به‌عنوان یکی از آثارملی به ثبت رسیده در درون خود آب انباری دل انگیز با اوج شکوه معماری دوره صفویه را در درون خود جای داده که این روز ها علرغم قول مساعد مسئولین میراث فرهنگی برای مرمت، روزهای سختی از ناخوشی روز گار را سپری می کند، به طوریکه این اثر تاریخی که به شماره 15077به ثبت ملی رسیده در یک قدمی تخریب  است.

لذا ازآنجایی  که این  آب انبار نه تنها نقش بسیار مهمی درذخیره آب و بهره برداری ازآب خنک داشته ، سمبل آب و شهر و آبادی محله به حساب می آید، برای همین  لازم و ضروری است  تاهرچه سریعترنسبت به مرمت قسمت های آسیب دیده اقدام گردد.

مالکیت این بنا وقفی است وبا مصالح آجر و خشت و سنگ و ملاط گل و گچ و ساروج ساخته شده و دارای عناصر تزئینی به صورت آجرکاری درنماهای ورودی و گنبد می باشد . ورودی بنا در ضلع شرقی  حسینیه کسنویه واقع گردیده و دارای ایوانی است که سقف آن ضربی باقوسی جناغی است .

گنبد آب انبار هم دارای تزئیناتی باآجر فرش می باشد که به صورت جناغی شکل اجراشده  است.از این آب انبار قبلا برای ذخیره آب مصرفی عابران خصوصاً کشاورزان استفاده می شده است ولی هم اکنون بلااستفاده می باشد .

یکی از فعالان حوزه میراث فرهنگی در محله کسنویه در مورد این آب انبار می گوید:مسولان میراث فرهنگی سال گذشته قول مساعد داده بودند که آب انبار تاریخی کسنویه را مرمت نمایند ، اما علرغم وعده های داده شده تاکنون مساعدت لازمی برای مرمت این آب انبار صورت نگرفته است.

ناصر دهقان بنادکی اظهار می دارد:چند وقت پیش میراث فرهنگی به متولیان آب انبار اعلام کردند که اگر تخلیه مخزن و جمع آوری سقف  الحاقی با نظارت میراث فرهنگی صورت پذیرد، این سازمان نسبت به مرمت اقدام می کند.

وی  با اشاره به اینکه بعد از اقداماتی که میراث از ما خواسته بود ، مرمت کاران  این سازمان اقدام مناسبی را برای مرمت انجام ندادند ادامه می دهد : تنها اقدامی که  میراث فرهنگی برای مرمت انجام  داد قسمت نوری آب انبار پرکردند.

امین موقوفه حسینیه کسنویه  می افزاید:قسمت نوری این آب انبار یکی از جاذبه های منحصر بفرد آن بود که متاسفانه با مرمت نامناسب پر شده است.

دهقان می گوید: با توجه به  ارزش تاریخی آب انبار کسنویه اهالی محل و به خصوص دوستداران میراث فرهنگی انتظار دارند که مسولین میراث فرهنگی با مرمت مناسب آب انبار و به خصوص نماسازی مخزن به صورت وضع اولیه به نگرانی هایی که در این خصوص وجود دارد پایان دهد.

در استان یزد بیش از 400 آب انبار وجود دارد که 100 مورد آن در شهر یزد دیده شده که اغلب موقوفه و اصول حاکم بر طراحی آن تقریبا یکی است.

گفتنی است آب انبارها علاوه بر ارزش تاريخي و معماري داراي هويت تاريخي بوده و براي مردم يزد خاطره انگيز هستند.

در حالي كه ساختمان دانشگاه يزد، دكل‌هاي شركت برق، ايجاد پمپ گاز CNG و ويراژ موتورسواران يزدي روي سراشيبي دخمه تاريخي يزد، تهديدي براي اين اثر ملي تاريخي به شمار مي‌رفت، حالا با ورود شركت آب و فاضلاب استان يزد و ساخت و سازهاي اين شركت در حريم دخمه زرتشتيان، اين اثر تاريخي در معرض تهديد بيشتر و جدي‌تري قرار گرفته است.

دخمه باستاني يزد مربوط به دوره ساسانيان است و در اسفند ۱۳۸۳ به‌عنوان يكي از آثار ملي ايران به ثبت رسيد؛اما حالا حدود 100 تا 200 هكتار از وسعت 1800 هكتاري آن مورد تهديد جدي قرار گرفته است؛ امري كه نگراني و اعتراض زرتشتيان منطقه را در پي داشت تا جايي كه گروهي از زرتشتيان محله نرسي‌آباد در يزد، مراسم گهن باري را به نشانه اعتراض و در گستره‌ دخمه يزد برگزار كردند. اين آيين سنتي به اين اميد برگزار شد كه ساخت‌ و سازهاي غيرمجاز در حريم دخمه يزد به پايان برسد.يكي از اعضاي اصلي انجمن زرتشتيان يزد در اين مراسم اظهار مي‌كند: ساخت و ساز سازمان آب و فاضلاب يزد در زمين سنددار دخمه و آرامگاه يزد كه توليت آن با انجمن زرتشتيان يزد است، ادامه داشته و موجبات نگراني ما را فراهم كرده است.به گفته‌ پروين فرخاني، انجمن، وكيل گرفته و پيگير موضوع است؛ اما سازمان آب و فاضلاب همچنان در حال ساخت مخزن و بتن‌ريزي است.وي در عين حال از قول شركت آب و فاضلاب يزد، فرمانداري يزد و استانداري يزد خبر داده و مي‌گويد: مسوولان گفته‌اند كه از ساخت و ساز بيشتر در اين گستره جلوگيري خواهد شد.فرخاني با بيان اين‌كه اين موضوع از طرف آقاي اختیاری، نماينده زرتشتيان در مجلس نيز در حال پيگيري است، مي‌افزايد: ما اميدواريم اين پيگيري‌ها نتايج مثبتي در پي داشته باشد.هادي غفاري، وكيل پرونده انجمن زرتشتيان يزد نيز با بيان اين‌كه ساخت و ساز منبع بتني در عرصه دخمه‌هاي يزد منجر به طرح شكايت از سوي انجمن زرتشتيان شده است،‌ مي‌گويد: البته با پيگيري اين پرونده و مذاكراتي كه تاكنون صورت گرفته، قرار شد كه اين مساله را به صورت مسالمت‌آميز حل كنيم.

اين گفته‌ها در حالي مطرح مي‌شود كه شركت آب و فاضلاب در پاسخ به پيگيري‌هاي انجام شده، ادعا كرد، شهرداري يزد، اين زمين را به آنها واگذار كرده است. اين در حالي است كه سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري استان يزد مدعي است كه شركت آب و فاضلاب بدون استعلام وارد اين قضيه شده و با وجود درخواست‌هاي مكرر اين سازمان مبني بر توقف كار، به ساخت و ساز خود ادامه مي‌دهد.

مديركل ميراث فرهنگي و گردشگري استان يزد چند وقت پیش در اين باره گفته بود: اين سازمان، اقدام شركت آب و فاضلاب را تعرض به حريم تاريخي ثبت شده دانست.این گفته این مقام مسئول در حالی مطرح می شود که پيگيري سازمان ميراث فرهنگي يزد به عنوان سازمان متولي آثار تاريخي و باستاني تاكنون در اين زمينه اثربخش نبوده است.

در همين حال، مديركل شركت آب و فاضلاب استان يزد با اشاره به اين‌كه انجمن زرتشتيان خود اجازه ساخت و ساز را به اين شركت داده است، مي‌گويد: ما همه كار‌ها را طبق قانون پيش برده و حتي جزييات همه كارها را با اطلاع انجمن زرتشتيان انجام داده‌ايم.علي اسلامي اظهار مي‌دارد: زميني كه شركت آب و فاضلاب در آن ساخت و ساز انجام داده، متعلق به اين شركت است.وي در عين حال با تاكيد بر اين نكته كه شركت آب و فاضلاب تاكنون حتي يك سانتي‌متر به دخمه تاريخي يزد تعرض نكرده است و زميني كه در حال حاضر در دست ساخت دارد، متعلق به خود شركت است، تصريح مي‌كند: ساخت مخازن بتني در اين منطقه براي شهر يزد حياتي است و ما اميدواريم با ساخت اين منابع بتوانيم مشكلات شهر يزد را در اين خصوص كاهش دهيم.اسلامي مي‌افزايد: همشهريان زرتشتي بايد در جريان باشند كه 2500 مترمربع زميني كه اين فعاليت دارد در آن صورت مي‌گيرد براي ساخت منبع بتني نيست؛ بلكه به عنوان حريم مخزن در نظر گرفته شده است.وي با بيان اين‌كه به هر حال ما كار غيرقانوني و تصرفي انجام نداده‌ايم، تاكيد مي‌كند تمام مستندات نشان مي‌دهد كه تمامي كارهاي شركت آب و فاضلاب در اين محدوده با توافق و اجازه انجمن زرتشتيان بوده است.البته پيگيري‌هاي خبرنگار جام‌جم حاكي از اين است كه ساخت و سازهاي شركت آب و فاضلاب در محدوده تاريخي دخمه يزد در كميسيون فني سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري استان يزد مطرح شده و اين كميسيون قرار است بزودي نظر خود را درباره اين ساخت و سازها اعلام كند.

دخمه باستاني يزد از جاذبه‌هاي ارزشمند و تاريخي است كه در انتهاي جنوبي شهر يزد در حوالي منطقه صفاييه در بالاي تپه‌اي نسبتا مرتفع قرار دارد. دخمه‌ها فضاهاي ديدني و البته پررمز و رازي هستند كه حكايت دفن مردگان در آيين زرتشت را به تصوير مي‌كشند.دخمه زرتشتيان در واقع همان گورستان زرتشتيان است كه علاوه بر قبرستان معمولي داراي فضاهايي است كه آداب و رسوم دفن مردگان اين كيش و آيين را در سينه خود جاي داده است. زرتشتيان از ديرباز تا حدود 40 سال پيش، اموات خود را طبق اصول، فرهنگ و آداب و سنن مذهبي خود و طي انجام مراسم ويژه در اين دخمه‌ها قرار مي‌دادند تا طعمه كركس‌هاي كوه‌هاي اطراف شوند.اين دخمه‌ها بخش‌هاي مختلفي داشتند كه نوار دايره انتهايي متصل به ديوار پيرامون دخمه، مخصوص مردها، نوار دايره‌ مياني بعد از قسمت مردها مخصوص زن‌ها و نوار دايره داخلي بعد از زن‌ها مخصوص كودكان بوده است.در مركز دايره نيز چاه استودان يعني استخوان‌دان است كه سنگ متحركي به نام ارويس در ته آن چاه وجود دارد كه وقتي اجساد به وسيله مرغان لاشه‌‌خور از گوشت و پوست تهي شده و تحت تاثير آفتاب كاملا خشك مي‌شدند، استخوان‌ها را در آن چاه مي‌ريختند تا تبديل به خاك شود.دخمه‌ها درواقع گورستان‌هايي بودند كه چندين بار از آنها استفاده مي‌شد؛ چراكه پس از مدتي و طي مراسمي خاص، محوطه داخل دخمه جارو و ضدعفوني مي‌‌شد و بار ديگر دخمه مذكور مورد استفاده قرار مي‌‌گرفت.2 دخمه در بالاي تپه صفاييه به شكل 2 عمارت سنگي مدور برج مانند با فضاي ميان تهي وجود دارد كه دخمه قديمي‌تر با قطر 15 متر هانجكي هاتريا (زرتشتي هندي‌الاصل) نام دارد و دخمه جديدتر هم كه مربوط به دوره قاجاريه است، با قطر 25 و ارتفاع 6 متر به گلستان معروف است.

پس از اين‌كه «مانكجي ليمجي هاتريا» معروف به «مانكجي صاحب» به عنوان نماينده انجمن بهبودسازي وضعيت زرتشتيان در ايران حدود 140 سال قبل و از طرف پارسيان بمبئي براي بهبود وضع اجتماعي و ديني زرتشتيان به ايران آمد، بعضي از اين دخمه‌‌ها تعمير و نوسازي و دخمه‌هاي جديدتري هم ساخته شدند كه مدتي مورد استفاده قرار داشتند.